Miasta starzejące się – jak planować miasta przyjazne seniorom?

Starzenie się społeczeństwa jest zjawiskiem demograficznym charakteryzującym się wzrostem odsetka osób starszych w populacji. Jest ono spowodowane zarówno wydłużaniem trwania życia, jak i niskim poziomem dzietności. Z jednej strony, korzystnym zjawiskiem jest to, że ludzie żyją dłużej dzięki postępowi medycyny, lepszemu dostępowi do opieki zdrowotnej i poprawie warunków życia. To oznacza, że liczba osób starszych w populacji rośnie, co świadczy o poprawie jakości życia i zdrowia w społeczeństwie. Z drugiej strony, niski poziom dzietności, czyli niewystarczająca liczba urodzeń, pogłębia proces starzenia się społeczeństwa.

Zmiany społeczne, jakie zaszły w ostatnich latach, takie jak przesunięcie decyzji o posiadaniu dzieci na późniejsze lata, mniejsza liczba dzieci na rodzinę oraz aspekty ekonomiczne, takie jak wzrost kosztów wychowania dzieci oraz niepewność ekonomiczna wpływają na spadek wskaźnika urodzeń. Mniej dzieci oznacza, że młodsze pokolenia są mniej liczne, co w dłuższej perspektywie prowadzi do zmniejszenia liczby osób w wieku produkcyjnym. To może wywoływać szereg problemów społecznych i ekonomicznych, takich jak niedobory na rynku pracy, obciążenie systemów emerytalnych i zdrowotnych oraz zmiany w strukturze społecznej.

Według danych GUS obecnie indeks starości wynosi 133, tj. na 100 „wnuczków” (dzieci w wieku 0-14 lat) przypada 133 „dziadków” (osób w wieku 65 i więcej lat), a różnica w wielkości tych populacji wynosi 1,9 mln na niekorzyść dzieci.

WYKRES 1. UDZIAŁ OSÓB W WIEKU 60 LAT I WIĘCEJ W LICZBIE LUDNOŚCI OGÓŁEM

źródło: GUS

Zgodnie z założeniami opracowanej przez Główny Urząd Statystyczny prognozy demograficznej, w przyjętej perspektywie wystąpi znaczne zmniejszenie liczby dzieci i osób dorosłych, zaś zwiększy się liczba i udział osób starszych. Wzrastać będzie liczba osób w wieku 65 lat i więcej – zakłada się, że do 2060 roku będzie ich więcej o ponad 2,5 miliona w porównaniu do 2022 r. (wzrost o 34,2%). Przewidywany jest również znaczny wzrost liczby osób w wieku 80 lat i więcej – do 2060 r. ich liczba wzrośnie ponad dwukrotnie w porównaniu do 2022 r.

Starzenie się społeczeństwa stawia przed miastami liczne wyzwania, ale również otwiera możliwości do tworzenia bardziej inkluzywnych, dostępnych i przyjaznych środowisk miejskich. Istotne będzie dostosowanie przestrzeni miejskich do potrzeb ludzi starszych, gdyż za 40 lat połowa Europejczyków będzie w wieku dojrzałym i potrzebować będzie miejsca, w którym będzie czuć się nie tylko bezpiecznie, ale i przyjaźnie.

Dominujące w Europie koncepcje starzenia się społeczeństw według OECD, czyli aktywne starzenie się (active ageing) oraz starzenie się w miejscu (ageing in place), są kluczowe dla zrozumienia polityki mieszkaniowej, usług oraz planowania przestrzennego. Obie koncepcje mają istotne znaczenie dla tworzenia przyjaznych przestrzeni miejskich i wdrażania zrównoważonych strategii rozwoju.

Aktywne starzenie się (active ageing) to koncepcja, która promuje maksymalne wykorzystanie potencjału zdrowotnego, społecznego i kulturalnego osób starszych, zapewniając im jednocześnie możliwość aktywnego udziału w życiu społecznym, gospodarczym, kulturalnym i obywatelskim.

Starzenie się w miejscu (ageing in place) to koncepcja, która zakłada, że osoby starsze powinny mieć możliwość mieszkania w swoich domach i znanych im społecznościach jak najdłużej, z odpowiednim wsparciem i usługami, które umożliwiają im zachowanie samodzielności i jakości życia.

Koncepcje aktywnego starzenia się i starzenia się w miejscu są kluczowe dla zrównoważonego rozwoju miast w Europie. Integracja tych koncepcji w politykach miejskich, mieszkaniowych i usługowych pozwala na tworzenie przestrzeni, które są przyjazne i dostępne dla osób starszych, a jednocześnie sprzyjają ich aktywności i integracji społecznej. Dzięki temu miasta mogą lepiej odpowiadać na wyzwania związane ze starzeniem się społeczeństwa i promować zrównoważony rozwój dla wszystkich mieszkańców.

Kilka kluczowych aspektów, które warto uwzględnić w planowaniu miast biorąc pod uwagę potrzeby ludzi starszych, to:

1. Dostępność i mobilność:

• poprawa transportu publicznego: łatwo dostępne środki transportu, takie jak pojazdy niskopodłogowe, częste kursowanie, dostosowanie tras do potrzeb seniorów, przystanki z ławkami i zadaszeniem;
• bezpieczne przejścia dla pieszych: dostosowanie infrastruktury drogowej, w tym sygnalizacji świetlnej, do potrzeb osób o ograniczonej mobilności (czas trwania sygnalizacji świetlnej dostosowany do wolniejszego tempa ruchu, dobrze oznakowane i oświetlone przejścia);
• ograniczenie barier architektonicznych: równe chodniki, rampy zamiast schodów, niskie krawężniki.

2. Zieleń i miejsca publiczne:

• planowanie przestrzenne: tworzenie przyjaznych, dostępnych i zielonych przestrzeni miejskich, które sprzyjają aktywności fizycznej i społecznej;
• parki i tereny zielone: łatwo dostępne, z miejscami do siedzenia i ścieżkami przystosowanymi do osób o ograniczonej mobilności.
• ławki i miejsca odpoczynku: rozmieszczone regularnie w całym mieście, szczególnie na trasach spacerowych i w parkach.

3. Bezpieczeństwo:

• oświetlenie uliczne: dobre oświetlenie ulic, przejść dla pieszych i miejsc publicznych.
• bezpieczeństwo na drogach: stworzenie przestrzeni dostosowanych do łatwego i bezpiecznego podróżowania pieszo lub na rowerze dzięki gęstej sieci atrakcyjnie zaprojektowanych przejść dla pieszych (przemyślana organizacja ruchu, progi zwalniające, wyznaczone ścieżki rowerowe).

4. Mieszkalnictwo:

• budowa i adaptacja zasobu mieszkaniowego: modernizacja mieszkań i budynków w sposób dostosowujący je do potrzeb osób starszych, np. instalacja ramp, wind, uchwytów w łazienkach, a także adaptacja starszych budynków do standardów dostępności (budynki z szerokimi korytarzami i drzwiami, łazienki przystosowane do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością, bezprogowe wejścia);
• mieszkalnictwo wspomagane: opcje mieszkalnictwa dla seniorów wymagających opieki lub wsparcia, ale pragnących zachować niezależność, np. rozwój osiedli senioralnych (zaprojektowanych z myślą o osobach starszych, z dostępem do opieki zdrowotnej, rekreacji i usług);
• bezpieczeństwo domowe: wdrażanie technologii i systemów wspomagających bezpieczeństwo, takich jak inteligentne domy.

5. Usługi i opieka zdrowotna:

• bliskość usług: zaplanowanie zintegrowanych przestrzeni w mieście i okolicy, które znajdują się blisko miejsc zamieszkania (sklepy, apteki, przychodnie, banki i inne usługi codziennego użytku);
• usługi zdrowotne: budowa i rozwój placówek zdrowotnych dostosowanych do specyficznych potrzeb osób starszych, łatwy dostęp do przychodni, szpitali, programów profilaktycznych i rehabilitacyjnych;
• usługi opiekuńcze: rozwój lokalnych usług opiekuńczych, takich jak pomoc domowa, pielęgniarska, dostarczanie posiłków.

6. Społeczność i integracja:

• placówki rekreacyjne i kulturalne: rozwój infrastruktury wspierającej aktywność fizyczną, umysłową i społeczną seniorów, takie jak centra senioralne, kluby seniora, teatry, biblioteki;
• edukacja ustawiczna: programy edukacyjne i szkoleniowe, które umożliwiają osobom starszym zdobywanie nowych umiejętności i rozwijanie zainteresowań;
• kontynuacja pracy: zapewnienie możliwości kontynuowania pracy zarobkowej osobom starszym, aby czuły się użyteczne społecznie.

7. Technologia i informacja:

• edukacja technologiczna: kursy i warsztaty uczące seniorów korzystania z nowoczesnych technologii;
• łatwo dostępna informacja: jasne oznakowanie i łatwo dostępne informacje o usługach miejskich, wydarzeniach i możliwościach wsparcia, aktualne informacje na przystankach i w pojazdach.

Wiele miast na całym świecie podejmuje inicjatywy mające na celu stworzenie przyjaznych środowisk dla starzejącego się społeczeństwa. Są to między innymi: Manchester, Haga, Tokio, Kopenhaga czy Barcelona. Także w wielu miastach Polski funkcjonują programy wsparcia dla seniorów, które mają na celu poprawę jakości życia osób starszych oraz zapewnienie im bezpieczeństwa i wsparcia w codziennych obowiązkach. Jednym z takich programów jest „SOS dla Seniora” prowadzony w Lublinie. Inicjatywa ta ma na celu zapewnienie im szybkiej pomocy w sytuacjach nagłych, dzięki opasce umieszczonej na ręku. Każda opaska wyposażona jest w funkcje mierzenia tętna, czujnik upadku czy lokalizator GPS. W sytuacji nagłego zagrożenia wystarczy wybrać odpowiedni przycisk na zegarku, a sygnał wysyłany jest do Centrum Opieki, który odpowiednio reaguje na zgłoszenie.

Starzenie się społeczeństwa stawia przed miastami liczne wyzwania, ale również otwiera możliwości do tworzenia bardziej inkluzywnych, dostępnych i przyjaznych środowisk miejskich. Stworzenie miasta przyjaznego dla starszych mieszkańców wymaga zaangażowania i współpracy wielu różnych sektorów i grup interesu, w tym władz miejskich, urbanistów, organizacji pozarządowych oraz samych seniorów. Kluczowe jest przyjęcie holistycznego i proaktywnego podejścia, które uwzględnia potrzeby wszystkich mieszkańców, niezależnie od ich wieku. Tylko w ten sposób można zapewnić, że przestrzeń miejska będzie bezpieczna, dostępna i sprzyjająca aktywnemu starzeniu się.

Monika Grążawska
Starszy Specjalista ds. Relacji z Klientami Centrum AMRON