CEEB – narzędzie mające wspomóc poprawę jakości powietrza w Polsce

W obecnych czasach zarówno obywatele, jak i władze państwowe coraz bardziej przykładają uwagę do ekologicznych aspektów swojej działalności i podejmują próby zmniejszenia negatywnego wpływu urbanizacji na środowisko naturalne. Jednym z niekorzystnych zjawisk, na które mamy bezpośredni wpływ jako społeczeństwo, jest pogarszanie jakości powietrza powodowane stosowaniem przestarzałych źródeł ciepła jako sposobu ogrzewania budynków. Zanieczyszczenia ze źródeł ogrzewania trafiają bezpośrednio do obszarów przebywania ludzi i mogą powodować wystąpienie stężeń zanieczyszczeń na poziomie niebezpiecznym dla zdrowia. Największą emisję zanieczyszczeń do atmosfery możemy zaobserwować w sezonie grzewczym, gdy każdy z nas korzysta z jakiegoś źródła ogrzewania swojego domu. Problem nasila się w dużych miastach, gdzie mamy do czynienia z wysoką intensywnością zabudowy, a tym samym z wieloma źródłami ciepła (i emisji zanieczyszczeń).

Wiodącym przykładem miasta mierzącego się z bardzo złą jakością powietrza w Polsce jest Kraków. Problem nie omija jednak również przedmieść czy suburbiów o niższej intensywności zabudowy jedno- lub wielorodzinnej, a także małych miejscowości. To właśnie w nich najczęściej znajduje się duży odsetek starszych budynków, w których zastosowano proste źródła ogrzewania, powodujące największe zanieczyszczenia powietrza w sezonie grzewczym. Aby realnie wpłynąć na poprawę jakości powietrza w Polsce, jako pierwsze konieczne było zidentyfikowanie źródeł ciepła występujących w naszym kraju, aby następnie wprowadzić odpowiednie mechanizmy ułatwiające modernizację przestarzałych instalacji. W tym celu na mocy Ustawy z dnia 28 października 2020 r. o zmianie ustawy o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2127) Główny Urząd Nadzoru Budowlanego stworzył Centralną Ewidencję Emisyjności Budynków (CEEB).

Czym jest CEEB?

Centralna Ewidencja Emisyjności Budynków (CEEB) to ewidencja prowadzona przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, która zawiera kompleksowe informacje o źródłach ogrzewania budynków w Polsce. Uruchomienie CEEB miało miejsce 1 lipca 2021 roku. Jej głównym celem jest poprawa jakości powietrza poprzez walkę ze smogiem oraz pomoc w wymianie tzw. „kopciuchów”. Utworzenie ewidencji miało bezpośredni wpływ na każdego mieszkańca Polski, ponieważ równocześnie z powstaniem CEEB nałożono obowiązek złożenia deklaracji w systemie przez każdego właściciela lub zarządcę budynku mieszkalnego lub niemieszkalnego, w którym znajduje się jakiekolwiek źródło ciepła o mocy nieprzekraczającej 1MW. Dla obiektów, w których źródła ciepła i spalania paliw uruchomiono przed 1 lipca 2021 r., deklaracja miała być obligatoryjnie złożona do 30 czerwca 2022 r. W przypadku nowych źródeł ciepła (uruchomionych po 1 lipca 2021 r.) deklarację należy złożyć w terminie 14 dni od dnia jego uruchomienia. Deklarację można złożyć na dwa sposoby: drogą elektroniczną lub w formie papierowej w Urzędzie Gminy/Miasta. Istotnym jest, że w przypadku niezłożenia deklaracji w terminie zgodnie z art. 27h Ustawy z dnia 21 listopada 2008 roku o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz centralnej ewidencji emisyjności budynków (Dz. U. z 2022 r. poz. 438 z późn. zm.), na właściciela nieruchomości lub zarządcę budynku może zostać nałożona kara grzywny. Z niezłożeniem deklaracji wiąże się również utrata możliwości otrzymania dodatków węglowych lub dodatków do innych źródeł ciepła.

Co pokazują dane zgromadzone do tej pory w CEEB?

Główny Urząd Nadzoru Budowlanego określa, że na dzień 9 lutego 2023 r. w systemie złożono 9 320 406 deklaracji. Według danych GUS na koniec 2020 r. w Polsce było ponad 15 mln mieszkań i ponad 6 mln domów jednorodzinnych, a w 2021 r. do użytku oddano prawie 235 tys. nowych domów i mieszkań. W związku z tym można szacować, że w systemie powinno znaleźć się ponad 20 mln deklaracji. Oznacza to, że do tej pory wprowadzono około połowę danych. Poniższa grafika przedstawia przyrost danych w systemie CEEB z miesiąca na miesiąc od momentu jego uruchomienia.

RYSUNEK 1. LICZBA DEKLARACJI ZŁOŻONYCH W SYSTEMIE CEEB OD LIPCA 2021 R. DO LUTEGO 2023 R.

Źródło: https://www.gunb.gov.pl/strona/statystyki (dostęp: 09.02.2023 r.)

Można zauważyć, że do końca roku 2021 wprowadzono jedynie 667 878 deklaracji. Największy wzrost danych w bazie obserwowany był między majem a czerwcem 2022 r., co z pewnością wynikało z mijającego w dniu 30 czerwca 2022 r. terminu wprowadzenia deklaracji dla źródeł ciepła uruchomionych przed 1 lipca 2021 r. W tym okresie wprowadzono ponad 2,5 mln deklaracji, co prawie podwoiło zasób danych systemu CEEB. W roku 2022 wprowadzono łącznie ponad 8,5 mln danych.

Na podstawie wprowadzonych do tej pory danych możliwa jest już dość szeroka analiza struktury źródeł ciepła ze względu na ich rodzaj. Ze zgromadzonych danych wyłania się poniższa struktura.

RYSUNEK 2. STRUKTURA ŹRÓDEŁ CIEPŁA W POLSCE ZE WZGLĘDU NA ICH RODZAJ

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych ze strony: https://www.gunb.gov.pl/strona/statystyki (dostęp: 09.02.2023 r.)

Szacuje się, że ponad 1/3 źródeł ciepła w naszym kraju stanowią kotły na paliwo stałe. Dość popularne jest również ogrzewanie gazowe. Nowoczesne źródła ogrzewania, takie jak pompa ciepła, są wciąż traktowane jak innowacyjne rozwiązanie, wymagające dużego nakładu finansowego oraz specjalistycznej wiedzy. W związku z tym są jeszcze mało popularne (stanowią mniej niż 5% wszystkich stosowanych obecnie źródeł ciepła w kraju). Obecne tendencje proekologiczne oraz poszukiwanie oszczędności w szerszym horyzoncie czasowym skłania jednak coraz większą liczbę ludzi do instalowania pomp ciepła w swoich domach. Zastosowanie tego źródła ciepła wymaga dużego nakładu inwestycyjnego na pierwszym etapie instalacji, jednak późniejsze koszty eksploatacyjne są znacznie niższe (zwłaszcza przy dodatkowym zastosowaniu technologii pozyskiwania energii z paneli fotowoltaicznych).

CEEB – i co dalej?

Głównym celem wyłaniającym się na podstawie analizy struktury źródeł ciepła w Polsce jest wymiana „kopciuchów”, czyli wszystkich kotłów na węgiel lub drewno, które nie spełniają wymogów co najmniej klasy 3. Sejmiki poszczególnych województw przyjmują kolejno uchwały antysmogowe, które określają, do kiedy takie instalacje muszą być wymienione na inne, mniej inwazyjne dla środowiska. Po tej dacie używanie „kopciuchów” ma być zabronione i może skutkować nałożeniem kary grzywny. Poniższa grafika przedstawia, do kiedy mieszkańcy poszczególnych województw mają czas na wymianę „kopciuchów”.

Źródło: https://vosti.pl/pompy-ciepla/do-kiedy-musisz-wymienic-kopciucha-poznaj-terminy-dla-swojego-wojewodztwa/ (dostęp: 13.03.2023 r.)

W celu przyspieszenia procesu wymiany pieców samorządy oferują dotacje dla mieszkańców. Popularnym programem wsparcia dla obywateli w kwestii wymiany źródeł ogrzewania jest program „Czyste powietrze” realizowany przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Wiele samorządów na niższych szczeblach prowadzi również kampanie informacyjne dla społeczności lokalnej i oferuje własne narzędzia wsparcia finansowego dla swoich mieszkańców.

Ponad 30% wszystkich źródeł ogrzewania w Polsce to kotły na paliwo stałe. Z pewnością wiele z nich stanowią urządzenia o klasie 3 lub gorszej. Wymiana tych instalacji na bardziej innowacyjne i „czyste” może w dużym stopniu zmniejszyć smog na obszarach niskiej emisji. W 2025 r. w większości polskich województw nie będzie już możliwe użytkowanie tego typu instalacji, więc to wtedy powinniśmy spodziewać się największej, pozytywnej zmiany w jakości naszego powietrza.

Powszechność i kompleksowość systemu CEEB ma pozytywnie wpłynąć na efektywność zarządzania polityką niskoemisyjną przez gminy. Na podstawie danych zebranych w systemie samorządy mają uzyskiwać szereg ułatwień w procesie pozyskiwania dotacji. W 2023 roku GUNB planuje wdrożyć nowe narzędzia dla użytkowników źródeł ciepła, takie jak możliwość zamówienia przeglądów kominiarskich lub inwentaryzacji budynków. Możliwe ma być również sprawdzenie możliwości dofinansowania termomodernizacji nieruchomości – w CEEB ma być dostępna lista obowiązujących programów wsparcia w tym zakresie.

Barbara Mariańska
Specjalista ds. Eksploatacji i Rozwoju Systemu AMRON